Çevre sağlığı hizmetlerinde kullanılan başlıca insektisidler

Bu kısımda güncel olarak vektör mücadelesinde kullanılan insektisidlerin bağlı bulundukları kimyasal gruplar, formulasyonlar, uygulama şekli, kullanılma alanlarına ilişkin özet bilgiler verilmiştir.

Organik klorlu insektisidler

Vektör mücadelesinde kullanılan ilk insektisid çeşitleridir. DDT, BHC ve dieldrin gibi çeşitleri bütün dünyada yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Uzun süre çevrede kalmaları, yağ dokularında kolayca birikebilmeleri dolayısıyla besin zincirine girerek çevre, besin kirlenmelerine yol açmaları nedeniyle, günümüzde Türkiye dahil pek çok ülkede kullanımı yasaklanmış veya kısıtlanmıştır.

Biyolojileri

Karasinekler başlıca hayvan gübreleri ile insanlarca yaratılan çok değişik yapı ve özellikteki diğer organik atıklarda ürerler. Çöplük ve çöp konteynerleri, mezbahalar, gübre, yiyecek artıkları, hayvan leşleri ve hayvan barınakları sineklerin en önemli üreme yerleridir. Her türlü insan gıdasını ve çöp gübre vb. organik maddeyi tüketebilirler.

Karasineklerin yaşamlarında dört evre vardır. Bunlar; Yumurta, Larva, Pupa ve Ergin dönemleridir. Yumurtalarını organik atıklar üzerine bırakırlar. Dişi Musca domestica her yumurtlamada ortalama 120 adet yumurta bırakır. Sıcaklığa bağlı olarak yılda 10-30 döl verirler. 35 C sıcaklıkta yumurtadan ergin çıkışı 7 gün kadar kısa bir sürede tamamlanır. Ergin dişiler 4. günde yumurta bırakmaya başlarlar.

Uygun çevre koşullarında; 1 dişi karasinekten, 6 nesil sonrasında 100 milyar civarında bir populasyon meydana gelebilir. İdeal bir üreme yeri olan inek dışkısının yaklaşık bir kilogramında 15.000 karasinek gelişebilir.

Biyolojileri

İnsan ve hayvanlardan kan emmeleri, hızla üremeleri ve çok sayıda öldürücü hastalık etkenini taşımaları sebebiyle sağlık ve ekonomik yönden en önemli vektör, dünyada 2700 civarında türü bilinen sivrisineklerdir. Türkiye’de en önemli cinsleri Anopheles, Culex, Aedes olmak üzere yaklaşık 60 sivrisinek türünün varlığı tespit edilmiştir. Yaşamlarında dört evre vardır. Bunlar : Yumurta, Larva, Pupa ve Ergin dönemleridir. Genellikle yumurtalarını su birikintilerine bırakırlar. Yumurtalar ve yumurtaların bırakılma şekilleri türlere göre farklılık göstermektedir. Anopheles yumurtaları iki ucu yukarıya doğru kıvrık , kayık tarzında ve tek tek suya bırakılırlar. Yumurtalar bazen su üzerinde dantel şeklinde küme yaparlar. Aedes türünün yumurtaları koyu renklidirler ve suda yüzemezler.Daha çok yağmur veya kar sularının toplanabileceği nemli veya kuru zeminlere tek tek bırakırlar. Aedeslerde yumurtada larva gelişimi susuz zamanlarda da sürer. Ancak yumurtadan larva çıkışı su ile temas halinde olabilmektedir. Culex türü ise yumurtaları paket halinde bırakırlar. Larvalar yumurta paketlerinin suyla temas ettiği yerden su içine çıkarlar. Ortalama 2-3 gün içerisinde açılan yumurtalardan çıkan larvalar üç kez deri değiştirerek sıcaklığa bağlı olarak yaklaşık 10 gün ila 6 ay arasında pupa dönemine girerler. Larvaların vücutları saydam bir kitinsel örtü (kutikula) ile kaplıdır. 4-5 gün süren pupa döneminin ardından başkalaşım (metamorfoz) tamamlanır ve ergin sivrisinek 5-6 dakika içinde ortaya çıkar. Halk sağlığı açısından önem taşıyan Anopheles cinsi dişileri bir seferde 400’e kadar yumurta bırakabilirler. Dişi sivrisinek 1-2 aylık ömrü süresince bir ila dört döl verebilir.

1. Hedef haşere biyolojisinin, ürediği ve saklandığı ortamların tanınması, aktif olduğu mevsimlerin bilinmesi,
2. Sağlık ve ekonomik yönden insanlara zararlarının anlatılarak mücadeleye katılımın arttırılması,
3. Ergin ve larva mücadelesinin mutlaka birlikte yürütülmesi,
4. Üreme ve beslenme kaynaklarının kurutularak mücadeleden önce koruyucu önlemlerin alınması,